Nú á R7
Samband
R7 Kringvarp
Postboks 226
FO-600 Saltangará
Starvslýsingar
Myndarøðir
Lesarabrøv
Savnið
Andøvsløtan
Samrøða: Bjarti Mohr um amerikanska forestavalið 2020
EvR
Á Torginum 4. aug. 2020 - Samrøða: Betty og Jógvan við Keldu (uppt. sept 2010)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (145) - 3. aug. 2020
EvR
Kelduvaðið 2. aug. 2020: Jóhan við Neyst "Fyri Gudi er alt møguligt." - Orðið: "Eg vil syngja ein song"
Vespureiðrið
Vespureiðrið (144) - 27. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 26. juli 2020 - Tala: Símun Absalonsen "Ríkið sum ikki kann ristast"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 6. partur
EvR
Á Torginum 21. juli 2020 - Samrøða: Henrikka og Eivind Bringsberg (uppt. okt 2015)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (143) - 20. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 19. juli 2020 - Tala: Kári Kjelnæs "Bjargaði mannalívum" og "Eitt orð um Zakeus." - Orðið: "Gud hevur tala"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 5. partur
EvR
Á Torginum 14. juli 2020 - Samrøða: Dagmar og Tommy Jacobsen (uppt. 2015)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (142) - 13. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 12. juli 2020 - Tala: Árni Joensen "Blóð Kristusar" - Orðið: "Frelst við trúgv eina"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 4. partur
EvR
Á Torginum 7. juli 2020 - Samrøða: Oluffa og Niels Andreasen (uppt. 2014)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (141) - 6. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 5. juli 2020 - Tala: Kári Kjelnæs "Kristi Himmalferð og Lyfti Guds til Josva" - Orðið: "At vitna í orðið og verkið"
Kristiligar Tíðindasendingar
BÍBLIU- OG TÓNLEIKATÚRUR - tíggjunda  bíbliu- tónleika­ferðin
Kristiligar Tíðindasendingar
FLYTA HEIM EFTIR 12 ÁR  Í KRISTNA­STOVU
Lýsing
Lýsing
? / ??

Eitt 100 ára minni: Fyrra heimskríggj broytti allan heimin

Andøvsløtan | 01/12-2019 15:00

Andrew Roberts, prof. í søgu, segði nýliga á Prager University, at um onkur spurdi, hvørja nýggjaru søguligu hending hann hevði steðgað, um hann kundi, hevði hann svarað uttan at himprast: Fyrra heimsbardaga.

Mong søgufólk og eisini mong, ið hava lisið bókina hjá Stefan Zweig, ið Knút Olsen so málhegnisliga hevur týtt til føroyskt, man vera samdur við Roberts.

“Uttan 1. Heimskríggj var eingin russisk ella kinversk kollvelting, eingin 2. Heimsbardagi  ella Kalt kríggj.” Kontrafaktuel søgutos, men ikki langt av leið.

Tá ið Napoleon var bastur í 1815, fekk Europa 100 ára vøkstur í búskapi, list, ríkidømi, fólkaheilsu, vísindum, fólkaræði, vælferð, bókmentum og heimspeki. Framtíðin hjá mannaættini hevði ongantíð sæð bjartari út enn fram móti 1914.

Í juni hetta árið í Sarajevo skjeyt ein serbiskur tjóðskaparvargur tann vitjandi eysturríkska trúnarvingin, Franz Ferdinand, til deyðis. Tað kundi elvt til diplo-matiska kreppu og søguliga fótnotu, men førdi ístaðin til evropiskt stórkríggj.

Eysturríki fekk eitt gylt høvi at knúlva Serbia. Tó spurdi keisarin í Wien fyrst týska keisaran, Wilhelm II, eisini tjóðskaparvargur, um loyvi til at bjóða av.

Serbia bað sín slaviska granna Rusland um verju. Eftir at Tsarurin hevði tryggjað sær, at Frakland, ið hataði Týskland fyri krígsósigurin í 1871, fór at stuðla Ruslandi, tá leyp skriðan, ið sorlaði Evropa.

Kríggið byrjaði við, at Týskland leyp á uttanveltaða Belgia. Tað gav Bretlandi høvi at verja Frakland móti teirra felags kappingarneyta um heimsvald. Týska álopið rakk inn í Frakland, men varð steðgað norðan fyri París.

Maðurin, ið koyrdi Týskland (og Evropa) út í hesa vanlukku, var týski keisarin, Wilhelm II, máttmikil, men illa lýddur, tí hann var dramblátin og óklókur. Hann mátti til Hollands í útlegd eftir krígslok 1918, og varð ikki saknaður heima.

Dreymurin í 1914 hjá Wilhelm keisara gekk ikki út. Annars hevði Týskland við líka stórum fólkatali (80 mió) og ídnaði sum Bretland og Frakland tilsaman ikki bert gjørst stórveldi í Evropa, men heimsveldi, tí USA vildi ikki leggja uppí.

Amerikanski forsetin, Woodrow Wilson, var valdur í 1912 við lyfti um isolation-ismu. Men tá týskir kavbátar søktu amerikansk handilsskip og enntá eitt risa ferðamannaskip við 100-tals amerikanarum umborð, tødnaði tolið hjá USA.

Dropin, ið fekk bikarið at flóta yvir, var, tá eitt fjarrit lak til Washington í 1917 frá Zimmermann, týska uttanríkisharranum, til mexikanska forsetan, at um Mexico leyp á USA sunnanífrá, skuldi Týskland stuðla við peningi og vápnum. Mexico skuldi afturfyri fáa alt landaøkið aftur, sum USA hertók í 1846.

Í 1917 hevði Týskland bæst Ruslandi, sent Lenin í loynd við toki til Pæturs-borg, har sovjetiska kollveltingin feldi Tsarin, og Lenin bant frið við Týskland.

Týskland gjørdi seg til eitt snarálop á Frakland við ódeildari megi í 1918. Men bretska flotaavbyrgingin av Evropa førdi til vøru- og mattrot í Týsklandi. USA kom upp í kríggið í 1917, og longu mitt í 1918 vóru 2 mió amerikanskir hermenn og nógv vápn komin til Frakland, so Týskland bað frið í november.

16 mió sivilfólk og hermenn høvdu tá lætið lív. Rusland misti 3 mió, Týskland 2,5, Frakland 1,7, Bretland 1 mió og USA bert 117.000 hermenn.

Lenin á odda fyri bolsjevikkum ráddi Ruslandi. Bretland og Frakland vóru tímiliga og moralskt úttaddað. Týskland lá í hafti av friðaravtaluni í Versailles, og búskapur tess skuldi skjótt vikna enn meir av hyperinflatión, og tað upprík-aða USA hvarv aftur í seg sjálvt, til eisini tað armaðist av heimskreppu.

1919 var bert steðgur og ikki endin á heimsbardaganum. Annar partur byrjaði 20 ár seinni og kostaði 3 ferðir fleiri mannalív enn fyrri. Ein svakur týskur tjóðskaparsosialistur førdi Evropa og heimin út í kríggj í 1939.

Hitler hevði barst fyri Wilhelm II keisara á vesturhermótinum. Hevði fyrra kríggj ikki verið, hevði eingin hoyrt um Hitler.

Sosialistisku kollveltingarnar og kríggini, ið stóðust av teimum, kostaðu 150 mió mannalív. Kanska mátti mannaættin uppliva ræðuleikarnar av totaliterum politikki í 20. øld fyri at læra av teimum og skýggja tær sum pestina.

Kortini tykist, sum ungdómurin ikki vil læra. Nú tráa tey aftur eftir sosialismu - mest í USA, ið 3 ferðir (Kalda kríggið íroknað), bjargaði heimi og mannaætt undan sosialismunar ræðuleikum. Hesir ræðuleikar byrjaðu við tí óneyðuga 1. heimskríggi, ið ikki helmaði fyrrenn eftir 4 ára blóðlát fyri øld síðan, nov. 1918.

Friðurin legði so hørð endurgjaldskrøv á Týskland, at tað elvdi til kríggj í 1939.

 


Meiningar og hugleiðingar ið verða bornar fram í sendingum á R7, umboða ikki meiningar, áskoðanir ella sjónarmið hjá leiðsluni í R7 Kringvarp.

Lýsing
Mest lisið í farnu viku
Vespureiðrið (145) - 3. aug. 2020
Hildu Ólavsøku á Lúsabankanum
Samrøða: Bjarti Mohr um amerikanska forestavalið 2020
Strandferðslan eigur ongi skip
Ein í koronakø: Vit larraðu okkum fram í næstan seks tímar
Petur Hans Dahl. veðurfrøð­ingur: Veðurvá­nir fyri hesa vikuna (vika 32)
SLEIPIBÁTU­RIN – vanlig sjón á Skálafjørðinum
Suðuroyar Sjúkra­hús: Vit pota eisini í dag leygar­dagin 8. august
Til lukku Bárður
Gera nýggja roynd at burturbe­ina trolara við Svalbard
Borgar­stjóri: Haldi tykkum burtur í kvøld
Venjara­felagið: Vit undrast yvir, at ávísir venjarar fáa loyvi til at standa á odda fyri sínum liði
Fleiri sendingar verða bodnar út á KVF.fo
M. C. RESTORFF SJEYTI
Kendist gott at koma her
So eksploderaði smittan: 14 nýggir koronatilburðir
Á Torginum 4. aug. 2020 - Samrøða: Betty og Jógvan við Keldu (uppt. sept 2010)
Danmark setir fleiri lond á gula listan
Í samfull 40 ár hevur Magni staðið fyri startinum
Góðu tit, sum ráða fyri borgum, latið tann blomstr­andi partin av tí almenna fáa frið
Miðil: Ein matstova í Eysturoynni helt ikki kunngerð­ina
Hollendska samgongan
Nøvn: Jón Helmsdal settur sum nýggjur undirvísingarleiðari á Vinnuháskúlanum
Tíðindi á R7 klokkan 16:00
Nú á R7
Samband
R7 Kringvarp
Postboks 226
FO-600 Saltangará
Starvslýsingar
Myndarøðir
Lesarabrøv
Savnið
Andøvsløtan
Samrøða: Bjarti Mohr um amerikanska forestavalið 2020
EvR
Á Torginum 4. aug. 2020 - Samrøða: Betty og Jógvan við Keldu (uppt. sept 2010)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (145) - 3. aug. 2020
EvR
Kelduvaðið 2. aug. 2020: Jóhan við Neyst "Fyri Gudi er alt møguligt." - Orðið: "Eg vil syngja ein song"
Vespureiðrið
Vespureiðrið (144) - 27. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 26. juli 2020 - Tala: Símun Absalonsen "Ríkið sum ikki kann ristast"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 6. partur
EvR
Á Torginum 21. juli 2020 - Samrøða: Henrikka og Eivind Bringsberg (uppt. okt 2015)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (143) - 20. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 19. juli 2020 - Tala: Kári Kjelnæs "Bjargaði mannalívum" og "Eitt orð um Zakeus." - Orðið: "Gud hevur tala"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 5. partur
EvR
Á Torginum 14. juli 2020 - Samrøða: Dagmar og Tommy Jacobsen (uppt. 2015)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (142) - 13. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 12. juli 2020 - Tala: Árni Joensen "Blóð Kristusar" - Orðið: "Frelst við trúgv eina"
Ymiskar sendingar
Úr bandasavni­num: Samrøða við Osmund Justinussen 4. partur
EvR
Á Torginum 7. juli 2020 - Samrøða: Oluffa og Niels Andreasen (uppt. 2014)
Vespureiðrið
Vespureiðrið (141) - 6. juli 2020
EvR
Kelduvaðið 5. juli 2020 - Tala: Kári Kjelnæs "Kristi Himmalferð og Lyfti Guds til Josva" - Orðið: "At vitna í orðið og verkið"
Kristiligar Tíðindasendingar
BÍBLIU- OG TÓNLEIKATÚRUR - tíggjunda  bíbliu- tónleika­ferðin
Kristiligar Tíðindasendingar
FLYTA HEIM EFTIR 12 ÁR  Í KRISTNA­STOVU
Nýggjastu tíðindi